DESIGNED BY MIXWEBTEMPLATES

Rekompensata za urtatę możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę

. Posted in Aktualności

 

 

I. Zagadnienia wstępne

Zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ustawy o e.r. FUS) nauczycielom urodzonym po dniu 31 grudnia 1968 r. emerytura będzie przysługiwała po osiągnięciu wieku emerytalnego wynoszącego docelowo, co najmniej 67 lat zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn.

Nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. mają natomiast możliwość przejścia na emeryturę w wieku obniżonym na podstawie art. 184 ustawy o e.r. FUS, w wieku 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn, pod warunkiem wykazania, iż w dniu wejścia w życie ustawy (dniu 1 stycznia 1999 r.) ubezpieczony legitymował się okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat pracy nauczycielskiej (pracy o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o e.r. FUS), wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, oraz pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa. Od dnia 1 stycznia 2013 r. odstąpiono natomiast od wymogu rozwiązania stosunku pracy, tym samym ustąpiły kontrowersje związane z możliwością nabywania prawa do emerytury z art. 184 w sytuacji rozwiązania stosunku pracy po złożeniu wniosku, ale przed wydaniem decyzji.

Niektórzy nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r. posiadają, od dnia 1 stycznia 2009 r., uprawnienia do emerytur pomostowych. Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (dalej: ustawy o e.p.) prawo to powstaje pod warunkiem łącznego spełnienia przez pracownika następujących przesłanek: daty urodzenia przypadającej po 31 grudnia 1948 r., osiągnięcia okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszącego co najmniej 15 lat, osiągnięcia wieku wynoszącego co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn, legitymowania się okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, wykonywania prac w szczególnych warunkach lub prac w szczególnym charakterze przed dniem 1 stycznia 1999 r., wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze po dniu 31 grudnia 2008 r. i rozwiązania z nim stosunku pracy.

Kierując się powyższą systematyką należy odnotować, że jednym z elementów systemu nauczycielskich emerytur jest również na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela prawo do emerytury bez względu na wiek. Z uwagi jednak na tematykę niniejszego opracowania, instytucja ta nie będzie przedmiotem dalszych rozważań.

II. Rekompensata

Ustawa o emeryturach pomostowych wprowadziła do nowego systemu emerytalnego specyficzny rodzaj odszkodowania, którego celem jest łagodzenie skutków utraty możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Uregulowana w art. 21 ustawy o e.p. rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat.

Za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach prawodawca uznał w ustawie o e.r. FUS pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. W tym miejscu należy podkreślić, iż sama ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie zawiera katalogu prac uznawanych za prace w szczególnych warunkach. Cytowany akt normatywny odsyła w tej mierze poprzez art. 32 ust. 4 do przepisów rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, które szczegółowo określa warunki, wraz z podaniem rodzajów prac, nabycia prawa do emerytury w wieku obniżonym.

Z kolei w art. 32 ust. 3 pkt 1-7 ustawy o e.r. FUS ustawodawca wymienia wprost w katalogu grupy zawodowe pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze. Zgodnie z art. 32 ust. 3 pkt 5 za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych wykonujących pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela. Z powyższym koresponduje § 15 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, który wskazuje, że nauczyciel, wychowawca lub inny pracownik pedagogiczny wykonujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 pkt 1-7 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (obecnie - z uwagi na inną strukturę tego przepisu - nauczyciel, wychowawca i inny pracownik pedagogiczny wymieniony w art. 1 ust. 1-1a Karty Nauczyciela w zw. z art. 3 pkt 1 tej ustawy) jest uważany za wykonującego prace w szczególnym charakterze.

Powyższe przepisy upoważniają do stwierdzenia, że ustawa o e.r. FUS uznaje szeroki krąg pracowników oświaty uprawnionych do emerytury w wieku obniżonym. Ustawa o e.p. wprowadziła natomiast własną definicję pracy o szczególnym charakterze. Zgodnie z tym aktem prawnym prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się. Ustawa zawiera ponadto wykaz prac o szczególnym charakterze, który określa załącznik nr 2. Wymienia on w pkt 21 niezmiernie wąski - w porównaniu do ustawy o e.r. FUS - krąg nauczycieli uprawnionych do wcześniejszej emerytury tj. nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, młodzieżowych ośrodkach socjoterapii, ośrodkach szkolno-wychowawczych, schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich.

Tym samym nietrudno sobie wyobrazić sytuację, w której przykładowo nauczyciel matematyki, zatrudniony w szkole podstawowej, legitymujący się 15 letnim okresem pracy o szczególnym charakterze, nie może skorzystać z emerytury pomostowej na skutek zawężenia przez ustawodawcę stosownego katalogu stanowisk jedynie do nauczycieli szkolnictwa specjalnego. W tym miejscu, przechodząc do istoty zagadnienia, należy podkreślić, iż analizowana rekompensata jest adresowana właśnie do tych ubezpieczonych, którzy utracili prawo do świadczenia z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

III. Wyłączenia

Zgodnie z art. 21 ust. 2 ustawy o e.p. przedmiotowe odszkodowanie nie zostanie ustalone dla osób, którym już przyznano prawo do wcześniejszej emerytury w wieku obniżonym z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz ubezpieczonych uprawnionych do emerytury pomostowej. Ponadto, skoro zgodnie z art. 23 ustawy o e.r. FUS rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, należy przyjąć, że rekompensata nie przysługuje tym ubezpieczonym, którzy zostali objęci ubezpieczeniem społecznym lub rozpoczęli zatrudnienie po 31 grudnia 1998 r. (tak M. Zieleniecki [w:] K. Antonów red., Emerytury i renty z FUS. Emerytury pomostowe. Okresowe emerytury kapitałowe. Komentarz, Warszawa 2014).

III. Ustalenie prawa do emerytury z rekompensatą

Rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, a jej ustalenie następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę. W praktyce oznacza to, że nauczyciel po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, który składa wiosek o emeryturę na formularzu ZUS Rp-1E winien zaznaczyć na nim odpowiednią rubrykę (zob. wzór stanowiący załącznik do opinii prawnej).

W tym miejscu nasuwa się pytanie czy mogą ubiegać się o rekompensatę nauczyciele, którzy spełnili wprawdzie wszystkie wymogi przewidziane w ustawie o e.p. do uzyskania odszkodowania a przeoczyli wskazaną rubrykę na formularzu ZUS Rp-1E. W ocenie autora niniejszego opracowania istnieje taka możliwość.

W myśl art. 114 ustawy o e.r. FUS prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego przesłankę ujawnionych okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji organu rentowego należy rozumieć szeroko. Mogą to być takie okoliczności, które powinny być znane przy dołożeniu należytej staranności, jednakże na skutek błędu, zaniedbania, przeoczenia czy nieznajomości przepisów nie zostały uwzględnione w poprzednim postępowaniu (zob. wyroki SN: z dnia 28 stycznia 2004 r., II UK 228/03, OSNPUSiSP 2004, nr 19, poz. 341 z glosą R. Babińskiej; z dnia 27 kwietnia 2004 r., II UK 298/03, LEX nr 970137 i z dnia 11 marca 2004 r., II UK 289/03, LEX nr 985606). Wzruszalność decyzji rentowych, jak słusznie wskazują przedstawiciele doktryny polega przede wszystkim na niwelowaniu tzw. wad materialnoprawnych, czyli uchybień organu rentowego w zakresie rozstrzygania o faktach warunkujących nabycie prawa do emerytur i rent albo zaniedbań samych ubezpieczonych wywołanych niedostateczną znajomością warunków, od spełnienia których zależy przyznanie uprawnień ubezpieczeniowych (zob. K. Antonów, [w:] K. Antonów red., Emerytury i renty z FUS. Emerytury pomostowe. Okresowe emerytury kapitałowe. Komentarz, Warszawa 2014).

Tomasz Gryczan

Dział Prawny Krajowej Sekcji Oświaty i Wychowania NSZZ "Solidarność"

Załączniki:

- wzór wypełnionego formularza ZUS Rp-1E

TOP